فیروزه-turquoise

فیروزه جواهر آبی رنگ می‌باشد که در سالهای دور روی تاج فرعونها ، پادشاهان و امپراتوریهای باستان نصب می‌شده و احتمالا یکی از قدیمی ترین سنگهای شناخته شده می‌باشد. رنگ آبی فیروزه آنرا از سایر سنگها متمایز و به آن ارزش بخشیده است و باعث شده تا به عنوان یک جواهر استفاده شود. فیروزه از حدود ۲۰۰ سال قبل از میلاد توسط آمریکاییهای بومی جنوب غربی ایالات متحده و توسط تعداد زیادی از بومیان در مکزیک بطور وسیعی استفاده می‌شده است.

تعدادی معتقدند که این سبک جواهر فروشی قبل از سال ۱۸۸۵ ناشناخته بوده است. اخیرا فیروزه بطور وسیعی در بین مردم در تمام شغلها از طرف تعداد زیادی از گروههای نژادی مختلف پذیرفته شده است.

– نحوه پیدایش فیروزه

چندین احتمال در مورد بوجود آمدن فیروزه وجود دارد که ما به چند مورد از آنها اشاره می‌کنیم:

۱) بطور شیمیایی ، یعنی هیدرات فسفات ، مس و آلومینوم

۲) وسط برخورد شهاب سنگ به زمین

۳) در آبهای زیرزمینی از میان سنگ آلومینیوم در حضور مس شکن گرفته است.

فیروزه در بیشتر اوقات در رسوبات مس در محیطهای بایر و نسبتا کم آب یافت شده است. به همین دلیل اغلب رسوبات مس را به عنوان ماده معرفی فرعی می‌شناسد.

– ویژگیهای فیروزه

۱) کمیاب بودن:

معدن سنگ فیروزه تنها منحصر به چند کشور می‌باشد که بزرگترین و مرغوبترین آن در ایران قرار دارد.

۲) دارا بودن نقوش در رگه‌های زیبا:

سنگ فیروزه بهترین و منحصر به خردترین سنگ قیمتی است که در آن می‌توان رگه‌های زیبایی از اشکال ، اشیاء ، گیاهان ، درختان و … را یافت که این خصیصه فیروزه موجب دو چندان کردن زیبایی و ارزش آن شده است.

۳) خواص دارویی:

از آنجائی که فیروزه از ترکیب چند  عنصر تحت شرایط خاص محیطی پدیده آمده سولفات قلیایی آلومینیوم به فرمول ترکیبی  دارای خواص شیمیایی خاص می‌باشد.

۴) سنگ آرزو:

قدما و پیشینیان و بزرگان  بر این عقیده بودند و هستند که فیروزه سنگ آرزوست، بدین معنی که با نگاه کردن و لمس کردن فیروزه و نیت کردن و آرزو می‌توان به آرزوی خود دست یافت.

۵) ارزش اقتصادی:

به دلیل ارائه تمام موارد فوق الذکر (کمیابی ، زیبایی ، رگه‌ها و …) این سنگ تزئینی علاوه بر دارا بودن ارزش مهندسی و معنوی دارای ارزش بالای مادی نیز هست، بطوری که فیروزه‌هایی در جهان یافت می‌شوند که به علت منحصر به فرد بدون آنها (مثل بزرگی ، رنگ ، کیفیت فوق  العاده و یا نقش زیبایی آن) قابل قیمت گذاری نیستند و یا اگر قابل قیمت گذاری باشند، توسط کارشناسان حرفه‌ای بین المللی این مسئله صورت می‌گیرد.

– هشدار

در دهه‌های اخیر عده‌ای از سنگهای قیمتی از جمله فیروزه را بصورت مدلی از مواد پلیمری تهیه و به بازار عرضه کرده‌اند که نه تنها دارای بار هنری ، معنوی و مادی نمی‌باشند، بلکه موجب ایجاد حساسیتهایی در نواحی پوست و  ریه می‌شوند.

– فيروزه عجمى: سنگ باطله ندارد و به رنگ آبى پر رنگ است. با ارزشترين نوع فيروزه است و به صورت گرد يا بادامى تراش داده مى شود.
– فيروزه شجرى: همراه با باطله است. پس از تراش سنگ باطله به صورت شاخه اى يا دندريتى نمايان مى گردد. اين نوع فيروزه را به صورت هاى گرد، بيضوى، اشکى و چهارگوش مى تراشند.
– فيروزه چغاله نيم رنگ: نسبتا شبيه فيروزه عجمى است اما کمرنگ تر است و روى آن، لکه هاى سفيدى ديده مى شود که در واقع کانى آلونيت است. نام چغاله به دليل اين است که مانند ميوه نارس کمرنگ تر از نوع عجمى است.
– فيروزه چغاله سفيد: شبيه چغاله نيم رنگ اما روشن تر است.
– فيروزه عربى: همان نوع شجرى است اما با قطر کمتر و ترا ش آن نيز سخت تر است. اين نوع فيروزه نامرغوب بوده و به رنگ سبز کمرنگ ديده مى شود. در صورتى که قطر آن بيشتر باشد، به آن فيروزه دو بهرى نيز مى گويند.
– فيروزه توفال رنگين: شبيه فيروزه شجرى است اما با سنگ باطله کمتر.
– فيروزه توفال نيم رنگ: همان فيروزه توفال رنگين اما روشن تر است. زيرا کاتيون Cu+2 در شبکه بلورى به طور کامل وجود ندارد.
– فيروزه توفال سفيد: همان توفال نيم رنگ است،‌اما خيل روشن تر است.
– فيروزه نرم: به دانه هاى خيلى ريز فيروزه که براى زينت دادن اشيا به کار مى رود، گفته مى شود.
– فيروزه درشت: به سنگهاى نسبتا درشت فيروزه که خرد نشده اند و رگه دارند، گفته مى شود.
– فيروزه خاکه: اين نامگذارى در معدن مرسوم است. اين نوع سنگ باطله ندارد و خالص است. به ابعاد مختلف و کروى در داخل رگه هاى بشدت دگرسان و خرد شده و به رنگ آبى روشن تا تيره يافت مى شود و بسيار گرانبهاست.
– فيروزه گل کاسنى: به فيروزه سبز پررنگ متمايل به  خاکسترى گفته مى شود. دليل رنگ آن، وجود کاتيون Fe+2 در ساختمان آن است. به اين نوع فيروزه تلخ مى گويند.

نويسنده : حنانه حامى مطلق
(بيست و ششمين گردهمايى علوم زمين شناسى سازمان زمين شناسى کشور)